ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ

ΣΟΦΟΚΛΕΟΥΣ ΑΝΤΙΓΟΝΗ

 

ΠΡΟΣΩΠΑ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ:

Αντιγόνη, Ισμήνη, Κρέων, Ευρυδίκη, Αίμωνας, Χορός, Φύλακας, Τειρεσίας, Άγγελος, Εξάγγελος.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ:

Η τραγωδία με τίτλο «Αντιγόνη» είναι ένα δράμα συγκρούσεων. Ο Σοφοκλής κατάφερε να δημιουργήσει ένα σχήμα, μέσα στο οποίο τοποθέτησε τους δύο βασικούς του ήρωες. Οι συγκρούσεις, που εξαντλούνται στο προαναφερθέν σχήμα, εκπροσωπούν πρόσωπα και ιδέες. Δύο είναι οι βασικοί χαρακτήρες που διασταυρώνουν τα ξίφη τους, σε μία ομολογουμένως λυσσαλέα και αδυσώπητη μάχη.

Από τη μία πλευρά ο Κρέοντας, ο κραταιός και μεγαλόπρεπος άρχοντας της Θήβας, παρουσιάζεται ως ο πιο σταθερός και φανατικός οπαδός του ανθρώπινου θεσπισμένου νόμου. Από την άλλη πλευρά η Αντιγόνη, η θαρραλέα, ανιδιοτελής και προσηλωμένη στο καθήκον της, κόρη του Οιδίποδα, προβάλλει ως σθεναρός υπερασπιστής του πανάρχαιου, άγραφου, ιερού και φυσικού θεϊκού δικαίου. Η σύγκρουση αυτών των δύο μορφών είναι το κέντρο της τραγωδίας. Γύρω από αυτό το κέντρο διαγράφονται οι συγκρούσεις προσώπων με σταθερή σύνθεση, τουλάχιστον, στο ένα τους μέλος.

  Μετά τη μονομαχία του Πολυνείκη και του Ετεοκλή, των γιων του Οιδίποδα, στην έβδομη πύλη των Θηβών και τον αμοιβαίο θάνατό τους, ο Κρέοντας αναλαμβάνει την εξουσία της πόλης. Ως απόλυτος μονάρχης ανακοινώνει την αυθαίρετη απόφασή του να ταφεί ο Ετεοκλής με όλες τις τιμές που ταιριάζουν σε έναν υπερασπιστή της πατρίδας και να μείνει άταφος ο Πολυνείκης, που θέλησε με στρατό να την κυριεύσει. Ποινή για τον παραβάτη της διαταγής ορίζεται κατηγορηματικά ο θάνατος.

Στον Πρόλογο όπου παρουσιάζεται ο διάλογος της Αντιγόνης με την αδελφή της Ισμήνη και ξετυλίγεται η πλοκή του όλου έργου ο θεατής παρακολουθεί τη συντριπτική απαξίωση της προσωπικότητας της Ισμήνης, που είναι το αποτέλεσμα της σύγκρουσής της με την ίδια της την αδερφή.

 Η Αντιγόνη, τραγική αδελφή των σκοτωμένων, δηλώνει την σθεναρή απόφασή της να θάψει τον Πολυνείκη, παρακούοντας το νόμο του βασιλιά κι αδιαφορώντας για τις συνέπειες της πράξης της. Ανακοινώνει την απόφασή της στην αδελφή της Ισμήνη και ζητά την βοήθειά της. Η Ισμήνη αρνείται και προσπαθεί να αποτρέψει και την αδελφή της από μια πράξη που θα έχει ολέθριες συνέπειες για το ξεκληρισμένο πια γένος των Λαβδακιδών. Η Αντιγόνη όμως θα παραμείνει σταθερή και αμετάπειστη.

 Στη συνέχεια τη σκυτάλη παίρνει ο Κρέοντας και καταρρακώνει πραγματικά, ηθικά και ψυχολογικά, το φύλακά του.  Ο φύλακας του νεκρού έρχεται από τους αγρούς και ανακοινώνει στον Κρέοντα τη συμβατική ταφή του Πολυνείκη που είχε ελαφρά καλυφθεί με χώμα. Ο βασιλιάς οργισμένος τον στέλνει πίσω να καθαρίσει το νεκρό από το χώμα και να συλλάβει τον δράστη. Ο φύλακας επιστρέφει φέρνοντας στον Κρέοντα την Αντιγόνη, που συνέλαβε επ’ αυτοφώρω να προσπαθεί για δεύτερη φορά να θάψει τον νεκρό.

Μεσολαβεί η κεντρική και καταλυτική αντιπαράθεση των δύο πρωταγωνιστών και ο Κρέοντας ασυλλόγιστα αποφασίζει να εκτελέσει την ποινή που είχε ορίσει για τον παραβάτη της διαταγής του: η Αντιγόνη θα πεθάνει.  Ακολούθως, ο Κρέοντας αντιμάχεται με πείσμα και επιπόλαια αυτοπεποίθηση τον ίδιο του το γιο τον Έμμονα. Μάταια ο Αίμωνας προσπαθεί να τον μεταπείσει και ασυγκίνητος και ανένδοτος διατάζει να θάψουν την Αντιγόνη ζωντανή σε μια σπηλιά. Ο Αίμωνας αγανακτισμένος και συντριμμένος, ακολουθεί τη μνηστή του στον τάφο και αυτοκτονεί.

Και το σχήμα ολοκληρώνει εν τέλη, όπου ο «αλάνθαστος» άρχοντας συγκρούεται φραστικά με ένα σεβάσμιο αντιπρόσωπο του θεού, τον Τειρεσία.

Τη διπλή συμφορά ακολουθεί και τρίτη: η Ευρυδίκη, μητέρα του Έμμονα, πληροφορείται τον άδικο χαμό του παιδιού της και απαγχονίζεται.

Ο Κρέοντας στο τέλος, μόνος πια, θύμα και θύτης, μετανιώνει για τα σφάλματά του και θρηνεί τον αφανισμό της οικογένειάς του.

 

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΗΡΩΩΝ

ΑΝΤΙΓΟΝΗ: Ίσως είναι η τελειότερη μορφή σε όλη την ελληνική δραματουργία. Ένας χαρακτήρας πολυσύνθετος. Δεν θα ήταν δύσκολο να την χαρακτηρίσει κανείς, την στιγμή που τα ίδια της τα λόγια, οι πράξεις της, η συμπεριφορά της αναδεικνύουν την προσωπικότητά της. Είναι μια γυναίκα που δεν φοβάται και δεν υποτάσσεται σε κανέναν. Οδηγός της είναι το συναίσθημα και όχι η λογική. Δεν αντιδρά στον ατίμωση του Πολυνείκη γιατί έτσι υπαγορεύουν οι άγραφοι νόμοι, αλλά και γιατί σπρώχνεται από το αίσθημα της αδελφικής αγάπης. Άλλωστε όπως λέει και η ίδια έχει γεννηθεί μόνο για να αγαπάει (στίχος 523).Το θάρρος της και η ευσέβειά της προς τους θεούς φαίνονται στους στίχους 446-55. Ο Κρέοντας την ρωτάει αν ήξερε την διαταγή του. Θα μπορούσε να αρνηθεί ότι ήξερε και να ξεφύγει από οποιαδήποτε κατηγορία. Όχι μόνο δεν το αρνείται αλλά του εξηγεί ότι το έκανε γιατί δεν ήταν διαταγή του Δία και της Δίκης αλλά διαταγή ενός θνητού.

Δεν φοβάται τις ευθύνες και γι αυτό διαψεύδει την Ισμήνη όταν εκείνη προσπαθεί να εμφανιστεί στον Κρέοντα σαν συνεργός. Όμως πέρα απ όλα αυτά δεν παύει η Αντιγόνη να είναι και γυναίκα. Η ιδέα του θανάτου δεν την τρομάζει, όμως είναι και αυτή ένας απλός άνθρωπος, με αδυναμίες, γι αυτό όταν την οδηγούν στην φυλακή θρηνεί την τύχη της. Λυπάται που δεν μπόρεσε να ολοκληρωθεί σαν γυναίκα, δημιουργώντας μια οικογένεια, αλλά πεθαίνει ολοκληρωμένη σαν άτομο, ξέροντας, ότι πάνω απ όλα έκανε το χρέος της υπηρετώντας τους νόμους της ηθικής.

ΙΣΜΗΝΗ: Δεν έχει την ηρωική ψυχή της αδελφής της, η οποία εξεγείρεται και επαναστατεί μπροστά στο άδικο. Φοβάται και δεν διστάζει να το δείξει, σ΄αυτήν η λογική υπερτερεί του συναισθήματος. Έτσι παρουσιάζεται στον πρόλογο της τραγωδίας. Αλλά η μεταστροφή της στο δεύτερο επεισόδιο είναι αισθητή.
Στίχος 558: “Κι όμως η ευθύνη της πράξεώς μας είναι ίση και για τις δυό μας”. Μ αυτά τα λόγια προσπαθεί να συμπαρασταθεί στην αδελφή της. Έτσι, όταν ο Κρέοντας την αποκαλεί “άφρων”, αφού προτίμησε να κάνει άσχημες πράξεις μαζί με τους κακούς, η Ισμήνη απαντάει: “Πώς είναι δυνατόν να ζω μόνη, χωρίς αυτή εδώ”. Η αδελφική αγάπη, η ίδια που παρακίνησε την Αντιγόνη να θάψει τον αδελφό της, οδηγεί την Ισμήνη να μοιραστεί τις ευθύνες μαζί με την αδελφή της.

ΚΡΕΟΝΤΑΣ: Είναι ένας άνθρωπος ικανός, αυστηρός και με μεγάλη αυτοπεποίθηση. Διακηρύσσει ότι είναι ο νόμιμος διάδοχος της εξουσίας και ότι η πατρίδα γι αυτόν είναι υπεράνω όλων (στ. 162-210). Ο εγωισμός του και η αλαζονεία, φαίνεται από τα πιστεύω του ότι μπορεί να κυβερνά όχι μόνο τους ζωντανούς αλλά και τους νεκρούς. Έτσι χαρακτηρίζοντας προδότη τον Πολυνείκη και απαγορεύοντας την ταφή του, πάει ενάντια στους θεούς και στους άγραφους νόμους. Παρ΄ όλα αυτά φοβάται ότι κάποιος μπορεί να πάει ενάντια στην διαταγή του. Γι αυτό προσπαθεί με τα λόγια του να αποτρέψει οποιοδήποτε επίδοξο παραβάτη. Του είναι αδύνατο να καταλάβει το ιερό καθήκον της Αντιγόνης και δεν διστάζει να την καταδικάσει σε θάνατο. Η απόφασή του είναι αμετάκλητη ακόμα κι όταν ο ίδιος ο γιος τον παρακαλεί να συγχωρήσει την Αντιγόνη. Έτσι εκδηλώνοντας τις τυραννικές του αρχές φέρνει την δυστυχία, όχι μόνο στην οικογένειά του, αλλά και σε ολόκληρη την πόλη. Δεν διστάζει να βρίσει τον Τειρεσία που προσπαθεί να τον μεταπείσει. Φτάνει μέχρι την “ύβρι” όταν λέει: “δεν θα επιτρέψω την ταφή έστω κι αν οι αετοί αρπάξουν το πτώμα και το φέρουν μπροστά στον θρόνο του Δία” (1039-1041). Μόνο μετά από τις άσχημες προβλέψεις του Τειρεσία αρχίζει να κλονίζεται η πίστη του ότι η απόφασή του είναι σωστή. Και πράγματι, οι προβλέψεις του μάντη αρχίζουν να βγαίνουν αληθινές. Καθώς αναγγέλλεται η αυτοκτονία του Αίμωνα και λίγο αργότερα η αυτοκτονία της Ευρυδίκης. Αυτό είναι και το τελειωτικό χτύπημα για τον Κρέοντα. Η παραφροσύνη τον κυριεύει και επιθυμεί τον θάνατο.

ΑΙΜΩΝΑΣ: Η εμφάνιση του Αίμωνα προκαλεί αγωνία στον θεατή, γιατί αφού ο Κρέοντας έχει διακηρύξει ότι είναι μοιραίο ο Άδης να διαλύσει αυτό το γάμο προβλέπεται η σύγκρουση του πατέρα και του γιου. Στην αρχή μιλάει με μεγάλο σεβασμό προς τον πατέρα και προσπαθεί να τον κάνει να αλλάξει γνώμη, παρουσιάζοντά του όχι μόνο τη δική του αλλά και την κοινή γνώμη. Εκφράζει τις βαθιά δημοκρατικές ιδέες του, λέγοντας ότι η πόλη δεν ανήκει μόνο σ έναν άνθρωπο και έτσι πετυχαίνει να εξαγριώσει τον πατέρα του. Αποφεύγει συστηματικά ν αναφέρει το όνομα της Αντιγόνης και η αγάπη του γι αυτήν φαίνεται μόνο στην πράξη της αυτοκτονίας του.

ΦΥΛΑΚΑΣ: Εμφανίζεται στην σκηνή τρομοκρατημένος. Τα λόγια του διακρίνει η αφέλεια και η απλότητα. Η τεχνικότατη περιγραφή των καθ΄ οδών αμφιταλαντεύσεών του, οι ερωτήσεις προς τον εαυτό του, το γνωμολογικό του ύφος και η αφέλεια στην έκφραση είναι χαρακτηριστική των απλών ανθρώπων.

ΑΓΓΕΛΟΣ: Όπως όλοι οι Άγγελοι της αρχαίας τραγωδίας εμφανίζεται αφελής, ωμός, γνωμολόγος και κατ΄ εξοχήν φλύαρος. Ασχολείται περισσότερο με το να διατυπώνει ιδέες περί ευτυχίας.

ΤΕΙΡΕΣΙΑΣ
: Σαν αληθινός μάντης γνωρίζει την θέληση των θεών και προσπαθεί να την υποδείξει ή να την επιβάλλει.

ΕΥΡΥΔΙΚΗ: Ηθογραφείται σαν στοργική μητέρα και αξιοπρεπής βασίλισσα.

ΧΟΡΟΣ: Έχει πρωταρχικό ρόλο μέσα στο δράμα. Συμμετέχει στην δράση, παρηγορώντας την Αντιγόνη και προσπαθώντας να μεταπείσει τον Κρέοντα.

 

 

 

 

 

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΕΡΓΟΥ:

 

Με περισσή τεχνική ο Σοφοκλής αντιπαραθέτει όχι μόνο πρόσωπα, αλλά κυρίως πεποιθήσεις, σκέψεις, ιδέες, επιχειρήματα, νοοτροπίες και αντιλήψεις. Εκτός από τον ανθρώπινο και θεϊκό νόμο, που η αντιπαράθεσή του αποτελεί το συνεκτικό ιστό του έργου και προτείνεται στο θεατή σαν προβληματισμός, τίθενται αντιμέτωπες και άλλες πολλές έννοιες. Σχολιάζεται η υποβαθμισμένη και καταπιεσμένη θέση της γυναίκας στην εποχή της δράσης του έργου. Θίγεται η βεβαρημένη κληρονομιά των παιδιών, εξαιτίας αδικιών και αμαρτημάτων των γονέων τους, σχολιάζονται τα όρια της ανθρώπινης δράσης και τόλμης, όπως και η οφειλόμενη συμπεριφορά των γονέων προς τα παιδιά και αντίστροφα. Στηλιτεύονται τα χαρακτηριστικά της απόλυτης μοναρχίας, επικρίνονται οι διαδικασίες της κληρονομικής βασιλείας και εμμέσως εξαίρονται οι αρετές και τα πλεονεκτήματα της δημοκρατίας.

Στόχος του ποιητή είναι να φέρει σε αντιπαράθεση στη συνείδηση του θεατή  του, ολόκληρο το «οικοδόμημα» της οργανωμένης πολιτείας με την ισχύ και την αξία των θεϊκών νόμων.  Είναι η πολιτεία έσχατη και ανώτερη αξία ή πρέπει να υπολογίζει και νόμους που ξεφεύγουν από τη δικαιοδοσία της; Μπορεί να είναι ορθός νόμος της πολιτείας, ένας που περιφρονεί τους άγραφους θεϊκούς νόμους; Ποιος νόμος τελικά είναι ισχυρότερος; Ο ανθρώπινος ή ο θεϊκός; Ποιος έχει δίκαιο; Ο Κρέοντας ή η Αντιγόνη; Η απάντηση ανήκει στο θεατή. Σε όλες όμως τις περιπτώσεις ή καλύτερα σε κάθε συνείδηση ξεχωριστά, δεν είναι ποτέ δεδομένη και σταθερή.

Όλη αυτή η πανσπερμία ιδεών, προβληματισμών και θέσεων δείχνει ένα δράμα μεστό, σφιχτοδεμένο, περιεκτικό και ικανό να διδάξει. Μέγιστος διδάσκαλος γίνεται ο Σοφοκλής, μέσα από τα λόγια των ηρώων του. Η φθοροποιός δύναμη του χρήματος, η συντριπτική καταρράκωση της ισορροπίας μιας πολιτείας λόγω αναρχίας, η υποχρέωση των τέκνων να σέβονται και να υπακούν τους γονείς, η αδελφική αγάπη, η εξουσιαστική δύναμη του έρωτα και η φυσιογνωμία ενός υποτιθέμενου δημιουργικού και αποδοτικού ηγέτη, είναι μερικοί μόνο από τους υψηλούς σταθμούς νοήματος του μεγάλου μας δραματουργού.

Συνοψίζοντας, γίνεται αντιληπτό ότι ο Σοφοκλής, μέγιστος γνώστης των ανθρώπινων αισθημάτων, διαβλέποντας τη σύγκρουση του δικαίου μιας κρατικής νομιμότητας με τις απαράγραπτες απαιτήσεις μιας φυσικής ή θείας δικαιοσύνης, παλαιότερης και πιο ριζωμένης από την πολιτική –πιο ανθρώπινης- δημιούργησε μια ποικιλία χαρακτήρων, με κορυφαίες προσωπικότητες μια γυναίκα κι έναν άνδρα. Δίπλα στην ανυποχώρητη, αποφασιστική, μεγαλόπρεπη και τολμηρή γυναίκα (Αντιγόνη), στέκονται άμεσα και φανερά (Αίμωνας) ή έμμεσα και πλάγια (Ισμήνη, Χορός) τα περισσότερα δευτερεύοντα πρόσωπα του έργου. Αλλά και τα υπόλοιπα ή συναισθάνονται τελικά το δίκιο της ηρωίδας (Φύλακας) ή τα λόγια τους το ενισχύουν (Τειρεσίας) ή οι πράξεις τους το επιβεβαιώνουν κατά έναν τρόπο (Ευρυδίκη). Ο αυταρχικός, πεισματικά κλεισμένος στην «τύφλωση» του αλάθητού του (Κρέοντας), είναι εντελώς μόνος. Σιγά σιγά καταρρακώνεται ηθικά από το Σοφοκλή και απογυμνώνεται από κάθε ίχνος εσωτερικής ευαισθησίας. Ο κραταιός άρχοντας έχει τελικά την πιο οδυνηρή πτώση. Η πορεία του από την «ύβρη» στην καταστροφή αποτελεί και ηθικό παράδειγμα και δείγμα γνήσιας τραγικότητας. Τελικά, το βάρος τριών θανάτων (Αντιγόνης, Έμμονα και Ευρυδίκης) είναι εξαιρετικά επίπονο και συντριπτικό, μπροστά σε κάθε πεισματική αδιαλλαξία και δογματική εμμονή. Ο θρίαμβος της Αντιγόνης είναι λοιπόν δεδομένος, μέσα και από αυτήν την καταλυτική βασιλική πτώση. Ο θεϊκός νόμος θριαμβεύει  και ο θεατής λυτρώνεται, ακόμα και υπό το βάρος των πολλαπλών αυτοκτονιών.

Και μια τελευταία παρατήρηση. Μέσα σ΄ όλα αυτά, κι ίσως πάνω απ΄ όλα, υπάρχει κι ένας έρωτας. Ο Αίμωνας αγαπά την Αντιγόνη. Μπορεί ο έρωτας αυτός να συνθλίβεται, αλλά υπάρχει. Και τελικά αυτός θα νικήσει. Ο θάνατος του Έμμονα, μπρος στην καταδίκη της αγαπημένης του, είναι η απόδειξη της μεγαλύτερης αγάπης. Ένας άνδρας πεθαίνει από έρωτα για μια γυναίκα. Η αγάπη κερδίζει ακόμη και μέσα στην τραγικότητα του θανάτου.

 

This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s